ANTIQUARIAAT SERENDIPITY

 

MANHATTAN in de BEEMSTER

De geboorte van een nieuwe mythe

V.S.E. Falger

400 Jaar geleden werd de Beemster drooggelegd, reden tot feestvieren. Op 2 mei 2012 wordt een van de grote projecten ter gelegenheid van 400 jaar Beemster gelanceerd: Manhattan in de Beemster. Wat houdt dit in en waarop is dit project gebaseerd? Eén ding is duidelijk: het is uitermate onwaarschijnlijk dat het ontwerp van Manhattan van de Beemster is afgekeken. Er is geen enkele historische bron waarin daarover gerept wordt. Het ontwerp van Manhattan dateert van 1811, ruim 200 jaar na de aanleg van de Beemster, 150 jaar nadat de Engelsen de kolonie van de Nederlanders hadden overgenomen, en 130 jaar nadat Peter Stuyvesant gestorven was.

Op 24 borden bij grote foto’s van bekende gebouwen in New York, verspreid door de hele Beemster, staat te lezen:

"De Beemster en Manhattan zijn beiden ingericht volgens eenzelfde stratenpatroon. Het verhaal gaat dat Manhattan bij het aanleggen van de straten de kunst van de beemsterlingen heeft afgekeken. Of dit verhaal waar is… Wat we wel weten is dat wij beemsterlingen en ook de inwoners van Manhattan al vele jaren genieten van Beemsterkaas gemaakt in onze mooie beemsterpolder."

Op de borden wordt verwezen naar het websiteadres /www.400jaarbeemster.nl/ Manhattan.html en daar lezen we het volgende:

"Nadere bestudering van de kaarten leert dat zowel de Beemster als Manhattan is ingericht volgens een bepaald geometrisch patroon. In de Beemster en in New York is dat gebeurd met vierkanten. “Het verhaal gaat dat inwoners van Manhattan de kunst van de Beemsterlingen hebben afgekeken.” Toch zijn er puristen die zeggen dat het echte bewijs ervoor nooit is gevonden. “Daar gaat het ook niet om. Feit is dat in dezelfde tijd, volgens dezelfde principes de Beemster en Nieuw Amsterdam zijn gesticht door mensen uit dezelfde stad,” zegt De Rooij (de bedenker van dit project).

Hoewel het idee van gelijkenis tussen de Beemster en Manhattan op het eerste oog niet onzinnig is, zitten er in de verbeelding die ons nu wordt voorgeschoteld wel een paar twijfelachtige kanten aan. Los van wat men vindt van het plaatsen van een aantal grote foto’s van bekende New Yorkse objecten (Vrijheidsbeeld, St Patrick Cathedral, Empire State Building, enz.) - dat wordt misschien wel een aardige toeristische attractie, net als de theedoeken en de vogelverschrikkers langs de Middenweg - is daar de grondslag voor de vergelijking zelf. De belangrijkste organisatoren, te weten Beemster 400 (van bovengenoemde website) en kaasfabrikant Cono (hoofdsponsor), laten zorgvuldig na om het publiek goed duidelijk te maken dat het hier om een fabeltje gaat, een historisch volstrekt ongefundeerde vergelijking.

De fabel zelf is onschuldig, ware het niet dat we straks heel veel mensen moeten uitleggen dat het stratenpatroon van Manhattan en de inrichting van de Beemster echt niets méér met elkaar gemeen hebben dan de hoeken van 90 graden in de wegaanleg. Ook zitten er fouten in de ‘officiële’ mededelingen: in de Beemster gaat het wel om vierkanten, maar Manhattan is een lappendeken van rechthoeken met veel onregelmatigheden erin. Verder valt de beweerde feitelijkheid nogal tegen: “dezelfde principes” is een bewering, geen feit; van gelijktijdigheid is geen sprake (de Beemster is van 1612, Manhattan van 1811); dat het grid van Manhattan is ontworpen door Amsterdammers is pas een feit als dat met historische bronnen bewezen kan worden. Voor alle duidelijkheid: Nieuw-Amsterdam is geen Manhattan zoals de projectbedenkers suggereren.

Een kniesoor die daar op let, denkt u misschien. Mogelijk; de een tilt zwaarder aan de historische waarheid dan de ander. Maar de grenzen tussen een beetje blind grabbelen in de ton van de geschiedenis, misleiding door opzettelijk vaag te zijn over de historische grondslag van dit ‘verhaal’ en geschiedvervalsing zijn niet erg duidelijk. Zo beweert Cono bijvoorbeeld onder het kopje ‘Wist je dat’ op zijn website: www.beemster­kaas.nl/nl-nl/beemster/wist- je-dat---/werelderfgoed-de-beemster dat “Peter Stuyvesant het wiskundig stratenplan van de Beemsterpolder als voorbeeld heeft gebruikt bij de ontwikkeling van de wegenstructuur van New York”. Dat er op de afdeling PR van een expansieve commerciële onderneming erg losjes wordt omgesprongen met de historische werkelijkheid is bedenkelijk. Maar als het gefabuleer wordt geëxporteerd naar de Beemster (en daarbuiten), die nu juist feest viert om een historische mijlpaal te gedenken, is dat ronduit pijnlijk.

Wie meer wil weten over hoe het nou echt zit met de relatie tussen de Beemster en Manhattan kan voor extra achtergronden terecht op www.historisch­genootschap­beemster.nl/ hoezithetnouecht.html#1. Dat er niets klopt van de historische zweem die bewust om deze mythe wordt geweven, wordt ook goed duidelijk als men de prachtige catalogus van de tentoonstelling over het ontwerp van Manhattan uit 1811 doorneemt: geen fabels over de Beemster, maar wel iets over een zekere Peter G. Stuyvesant… een welgestelde bewoner die in 1836 een stuk land aan de stad schonk om er een park – vlak voor de deur van zijn villa! – van te maken. Dat werd het Stuyvesant Square. Onder redactie van Hilary Ballon verscheen begin 2012 The greatest grid. The master plan of Manhattan 1811-2011, waarmee het Museum of the City of New York eer betoonde aan de echte ontwerpers van het stratenplan van Manhattan.

De geschiedenis van de Beemster is van zichzelf rijk en interessant genoeg om het zonder ondeugdelijke historische vergelijkingen te kunnen stellen. En als er dan toch fabels aan te pas moeten komen, zeg dat er dan gewoon duidelijk bij om straks ridicule misverstanden te voorkomen.

Midden-Beemster, 30 april 2012.